Door barre weersomstandigheden op 7 januari was het helaas niet verantwoord om de geplande Vriendenexcursie naar Haarlem te laten doorgaan. Journaalbeelden met scharende vrachtwagens en van de weg geraakte voertuigen van waaghalzen die meenden rode en oranje codes te kunnen trotseren, bewezen het gelijk van de beslissing om de reis af te gelasten. Jammer, want de tentoonstelling ‘De Mannen van Michelangelo’ die we zouden bekijken is inmiddels afgelopen. De expositie ‘Oog voor kleur’ met werk van Coba Ritsema – het tweede reisdoel – is nog wel de hele maand februari te zien.
Eerbetoon
Teylers Museum bracht 550 jaar na de geboorte van Michelangelo Buonarotti (1475 … 1564) een eerbetoon aan een van de beroemdtste kunstenaars uit de geschiedenis, met een tentoonstelling over de fascinatie van Michelangelo voor het mannelijk lichaam. Het was een internationale primeur: nooit eerder werd een tentoonstelling volledig gewijd aan dit onderwerp. Ruim 20 tekeningen van Michelangelo uit de collectie van Teylers Museum werden aangevuld met unieke bruiklenen van over de hele wereld, waaronder het marmeren beeld ‘Apollo-David’. Samen wierpen zij nieuw licht op de glorieuze hoofdrol die het mannenlichaam speelt in Michelangelo’s kunst en leven. Jammer dus dat de Vrienden dit moesten missen en daarom hier maar een verslag van een excursie die niet heeft plaatsgevonden
Michelangelo was gefascineerd door het mannenlichaam. In bijna al zijn kunstwerken speelt het een rol, veelal naakt, gespierd en in een spannende houding. Zijn David en de Schepping van Adam zijn kunstwerken die zo vast verankerd zijn in ons collectieve geheugen dat we ze vaak voor vanzelfsprekend aannemen. Maar in Michelangelo’s tijd waren ze revolutionair en in de loop van de geschiedenis werden ze regelmatig als controversieel gezien.
Perspectieven
De mannen van Michelangelo bekeek het mannelijk lichaam in het werk en leven van Michelangelo van alle kanten: van de invloed van zijn voorgangers en de klassieke oudheid tot zijn grote kennis van de anatomie en zijn gebruik van mannelijke modellen. Ook de theoretische en religieuze betekenis van het mannenlichaam voor Michelangelo kwam aan bod, net als zijn persoonlijke voorkeur voor mannen. Daarnaast reflecteerden in de tentoonstelling hedendaagse stemmen op Michelangelo’s verbeelding van de man: specialist in lichaamstransformatie Jasper Schmitz, theoloog Willien van Wieringen, taboedoorbrekend feministisch schrijver Bowie Redman Barbiers en oprichter van gay magazines Gert Jonkers. Zo kwamen tijdloze onderwerpen rondom gender, seksualiteit en schoonheidsidealen aan de orde.
Tekeningen, sculpturen en brieven
In 1790 kocht het pas geopende Teylers Museum in Rome een grote verzameling Italiaanse tekeningen aan, waaronder 22 tekeningen van Michelangelo. Ze behoren tot de mooiste tekeningen die hij heeft gemaakt en vormden het hart van de tentoonstelling. Deze collectie van wereldklasse van het oudste museum van Nederland werd aangevuld met ongeveer veertig internationale bruiklenen, die veelal voor het eerst in Nederland te zien waren. Dat zijn niet alleen tekeningen, maar ook een brief, een fragment van een gedicht dat Michelangelo maakte en sculpturen, waaronder het marmeren beeld Apollo-David. Daarnaast waren ook een boek en enkele tekeningen en prenten van vrienden, leerlingen en navolgers te zien. De bruiklenen kwamen van onder andere The Royal Collection in Windsor Castle, The British Museum in Londen, het Uffizi in Florence en het Louvre in Parijs. Hoogtepunten uit de kunstgeschiedenis die nog niet eerder in Nederland te zien waren, kwamen naar Haarlem, zoals De Droom uit The Courtauld Gallery en Studie voor de Libische Sibille uit The Metropolitan Museum of Art in New York. Tekeningen zijn kwetsbaar voor licht en worden daarom zelden tentoongesteld.
Het zou een once-in-a-lifetime-opportunity zijn geweest om deze fenomenale kunstwerken van Michelangelo – in Nederland – bij elkaar te zien. Helaas gooide de Nederlandse winter roet in het eten…
Met de Apollo-David kwam voor het eerst een marmeren beeld van Michelangelo naar Nederland. Het Museo Nazionale del Bargello in Florence was bereid het uit te lenen. In de tentoonstelling kon je vooral aan de hand van zijn tekeningen zien hoe Michelangelo’s beroemde en invloedrijke mannenlijven tot stand kwamen, Michelangelo was een fenomenale tekenaar. Boven alles was hij echter beeldhouwer. In de Apollo-David komt alles samen: niet alleen technische en artistieke aspecten, maar ook hoe je in dit beeld zijn persoonlijke voorkeur voor het jonge mannenlichaam lijkt te kunnen zien.
Meer weten? Lees de recensie ‘Naar de billen en bicepsen die Michelangelo tekende kun je blijven kijken’ door Mariette Haveman uit de Volkskrant van 15 oktober 2025.
Of luister naar de driedelige podcast van Dide Vonk. Zij duikt in het leven en werk van Michelangelo, Via Florence en Haarlem – waar in Teylers Museum 22 tekeningen van Michelangelo bewaard worden – gaat ze op zoek naar de oplossing van een van de grootste mysteries in de kunstgeschiedenis: waarom zien de vrouwen die Michelangelo afbeeldde er zo mannelijk uit?
Een bezoek aan de Michelangelo-tentoonstelling is dus niet meer mogelijk, maar de andere tentoonstelling die de Vrienden op 7 januarizouden bekijken, is nog wel te zien.
Tot en met 1 maart 2026 presenteert het Frans Hals Museum in de locatie aan het Groot Heiligland de tentoonstelling Coba Ritsema. Oog voor kleur. Hierin staat de succesvolle Haarlemse kunstenaar Coba Ritsema (1876 … 1961) centraal. In aanloop naar de tentoonstelling is uitgebreid onderzoek gedaan, waarbij verrassende inzichten over Ritsema’s oeuvre, succes en relatie tot collega-schilder George Hendrik Breitner naar boven kwamen. De vondsten getuigen van de achtergestelde positie van vrouwelijke kunstenaars tot ver in de 20ste eeuw, en laten tegelijkertijd zien hoe vrouwen als Ritsema met toewijding streefden naar succesvol en onafhankelijk kunstenaarschap.
Furore
Ritsema maakte rond 1900 in binnen- en buitenland furore met portretten en stillevens. Uit het uitgebreide onderzoek dat Maaike Rikhof, conservator moderne kunst bij het Frans Hals Museum, ter voorbereiding op de tentoonstelling deed, bleek dat succes al vanaf het prille begin van haar carrière zichtbaar. Op haar 23ste won Ritsema bij haar eerste tentoonstelling bij kunstenaarsvereniging Arti et Amicitiae in Amsterdam meteen de Willink van Collenprijs, een belangrijke stimuleringsprijs voor jonge kunstenaars. In de jaren daarna exposeerde ze veel in het buitenland, waaronder op de Wereldtentoonstellingen in Brussel en Parijs en op de Biënnale van Venetië. Daarmee viel ze regelmatig in de prijzen. In de pers werd ze vaak besproken als een van Nederlands belangrijkste vrouwelijke kunstenaars van het begin van de 20ste eeuw. Ook werd ze in 1935 door koningin Wilhelmina benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.
Geen leerling van Breitner
Naar aanleiding van haar onderzoek concludeerde Rikhof ook dat Ritsema, anders dan vaak wordt beweerd, geen leerling was van George Hendrik Breitner. Ritsema stelde zelf in een interview dat ze nooit les van de beroemde kunstschilder heeft gehad. Wel heeft Breitner Ritsema’s atelier meerdere keren bezocht en haar van adviezen voorzien, maar voor lessen van hem vond hij haar te goed. Waarschijnlijk zag Ritsema rond 1900 diverse exposities van Breitners werk in Amsterdam en was zijn serie Meisjes in kimono een inspiratiebron voor haar schilderijen van jonge vrouwen die op de rug te zien zijn of liggen op een divan.
Misvattingen
Deze ontdekkingen over Ritsema’s reputatie laten zien hoe tot ver in de 20ste eeuw naar vrouwelijke kunstenaars werd gekeken, aldus Rikhof. “Ondanks haar succes is Ritsema na haar dood bij het grote publiek uit het zicht geraakt. Dat komt vooral doordat haar onderwerpen en stijl lange tijd als ‘typisch vrouwelijk’ en daardoor als minderwaardig werden gezien. Daardoor was tot nu toe bijzonder weinig bekend over haar werk en de verschillende sterke netwerken waarin ze zich, vaak met andere vrouwen, bevond. Dat men er lang van uitging dat ze een leerling van Breitner zou zijn geweest, laat goed zien welke misvattingen bestaan over hoe zelfstandig vrouwen ook een eeuw geleden al als kunstenaars konden opereren.”
Oeuvre in kaart
Rikhof bracht in voorbereiding op de tentoonstelling en de bijbehorende publicatie voor het eerst Ritsema’s vrijwel gehele oeuvre in kaart. Aan de hand van krantenartikelen en tentoonstellingsrecensies kon ze bijna alle kunstwerken die in de tentoonstelling te zien zijn opnieuw dateren. Daarnaast identificeerde Rikhof verschillende jonge vrouwen die op de schilderijen zijn afgebeeld en die geregeld voor haar poseerden, onder wie haar Amsterdamse buurmeisje Leentje van Bueren, haar jeugdvriendin Marie van den Arend en Elisabeth Berthold, die te zien is op Meisje in het wit (ca. 1925).
Voor het eerst te zien
De tentoonstelling Coba Ritsema. Oog voor kleur toont topstukken uit verschillende particuliere en museale collecties, waaronder het Kunstmuseum Den Haag, Singer Laren, het Rijksmuseum, het Centraal Museum en Stedelijk Museum Amsterdam. Veel van deze werken worden voor het eerst, of voor het eerst in lange tijd, aan museumpubliek getoond.
Praktische informatie
De tentoonstelling Coba Ritsema. Oog voor kleur is nog tot en met 1 maart 2026 te zien in het Frans Hals Museum op de locatie aan het Groot Heiligland. Ter gelegenheid van de tentoonstelling verschijnt een publicatie bij uitgeverij Waanders, die een diepgaand portret biedt van Ritsema’s leven en kunstenaarspraktijk en haar positie binnen de kunstwereld rond 1900. De publicatie bundelt het onderzoek dat aan de tentoonstelling voorafging en is het eerste boek van formaat waarin Ritsema als individu centraal staat.
Wat attent om zoveel informatie over de gemiste reis te delen.
Veel dank.
We wagen er alsnog een reis aan.