Dit voorjaar opent in Museum Arnhem de tenoonstelling Bakudengar (Luister naar elkaar), waarin persoonlijke verhalen, collectieve herinneringen en actuele thema’s uit de Indonesische eilandengroep en diaspora samenkomen. De titel Bakudengar combineert de Indonesische woorden baku (elkaar) en dengar (horen, luisteren) en benadrukt het centrale uitgangspunt van de tentoonstelling: naar elkaar luisteren, zowel voor de makers als voor het publiek.
De tentoonstelling is samengesteld door een Public in Residence, bestaande uit Ruth Bensink, Mariska Helling, Gayle Mahulette, Femke Schouten, Lisa Storms en Mei-Lie Tan. Onder begeleiding van kunstenaar Kevin van Braak kwamen zij vanaf begin 2025 samen op uitnodiging van Museum Arnhem. In gesprekken met elkaar, met kunstenaars uit Indonesië en met makers die een bijzondere band hebben met het land, ontstonden intensieve uitwisselingen over persoonlijke en historische relaties met de regio. Deze gesprekken leidden tot nieuwe kunstwerken, die op hun beurt weer uitnodigen tot verwondering, herkenning, discussie en reflectie.
De tentoonstelling heeft speciale aandacht voor West-Papoea, Maluku, de Minahasa, en de Chinees-Indonesische gemeenschap. Actuele thema’s komen aan bod waaronder hedendaagse vrijheidsstrijd, bescherming van natuur en milieu, de gevolgen van het Nederlands koloniale bewind en later van De Nieuwe Orde, de waarde van prekoloniale tradities, de effecten van gedwongen vertrek, en de grote rol van vrouwen in het beschermen en doorgeven van cultuur.
Saskia Bak, directeur Museum Arnhem: “Voor Bakudengar hebben we ‘de sleutel’ van het museum overgedragen aan onze Public in Residence”, zegt Saskia Bak, directeur van Museum Arnhem. “We hebben hen niet alleen uitgenodigd om mee te denken, maar gevraagd om een tentoonstelling te maken vanuit hun eigen perspectieven, vragen en betrokkenheid. De Public in Residence heeft met grote zorgvuldigheid, scherpte en openheid gewerkt. Ze brachten persoonlijke verhalen samen met bredere historische en politieke contexten, en durfden ook de ongemakkelijke kanten van ons gedeelde verleden niet uit de weg te gaan. Hun werkwijze – onderzoekend, empathisch en kritisch – laat zien hoe een museum kan functioneren als plek van dialoog in plaats van als autoriteit die het laatste woord heeft. Ik ben onder de indruk van hun toewijding en van de manier waarop zij kunstenaars en gemeenschappen een volwaardige stem hebben gegeven. Met Bakudengar tonen zij dat luisteren geen passieve houding is, maar een actieve, moedige keuze.”
Bakudengar is van 10 maart tot en met 20 september 2026 te zien in Museum Arnhem.
Deelnemende kunstenaars
Bakudengar toont elf kunstwerken die speciaal voor de tentoonstelling zijn gemaakt. De deelnemende kunstenaars zijn: Fitri DK, Gegerboyo, Hans van Houwelingen / Iswanto Hartono / Mirwan Andan, Gert Jan Kocken, Agung Kurniawan, Geraldy Laimera, Maryanto, Ipeh Nur, Dicky Taknadare en Jennifer Tee.
Gegerboyo
Met Liminal Void – Merangkul Kobaran (Embracing the Flame) bouwt Gegerboyo twee monumentale poorten. Het zijn geen decorstukken, maar symbolische doorgangen. Ze staan voor momenten van breuk en overgang in de geschiedenis van de Indonesische archipel. Koloniale overheersing, geweld en collectieve herinneringen komen hier samen. De installatie zet de toon voor de hele tentoonstelling: een landschap van collectieve herinneringen, verhalen en conflicten die blijven doorwerken.
Gert Jan Kocken
Kocken toont twee fotowerken rond het beschadigde portret van koningin Wilhelmina dat zich in het Rijksmuseum bevindt als ‘een navrant document van het einde der koloniale verhouding tussen Nederland en Indonesië’. Het schilderij werd in 1960 in Jakarta vernield, kort na de onafhankelijkheid van Indonesië. Voor Kocken is juist die beschadiging betekenisvol: het maakt het werk tot een getuige van het einde van de koloniale macht. Toen zijn eerste fotowerk in 2023 na juridisch ingrijpen uit een tentoonstelling werd gehaald, ontstond een discussie over censuur, auteursrecht en verandering van betekenis. Met het nieuwe fotowerk maakt hij die context zichtbaar en daarmee de beladen betekenis van dit beeld.
Agung Kurniawan
Agung Kurniawan werkt al jaren samen met vrouwelijke overlevenden van het geweld in 1965/1966 in Indonesië, toen de communisten een mislukte staatsgreep in de schoenen werd geschoven en honderdduizenden mensen werden vermoord. In Last Dance/Fading Light (2026) en Ghost on the Wall (Ibu Endang, Nonja Non, Frieda Helling-Anthonius, Tjoei Lian van Gemert) (2026). geeft hij ruimte aan persoonlijke ervaringen die een groter collectief trauma aanspreken. De werken zijn ingetogen, maar indringend. Ze maken duidelijk hoe trauma en stilzwijgen generaties lang kunnen voortbestaan, en hoe kunst kan helpen om verhalen alsnog zichtbaar te maken.
Ipeh Nur – Silent Song Series
In Silent Song Series (2026), in samenwerking met Hotel Maria Kapel (HMK), kijkt Ipeh Nur naar de geschiedenis van kruidnagel op Ternate (Noord-Maluku). In de koloniale tijd had Nederland het monopolie op de specerijenhandel en werden kruidnagelbomen buiten aangewezen gebieden vernietigd. Iedereen die zich niet conformeerde werd vermoord of tot slaaf gemaakt. Haar installatie verbindt dit verleden met het heden. Waar kruidnagel ooit ‘goud’ was, draait het tegenwoordig om goud- en nikkelwinning op Noord-Maluku. Die mijnbouw zorgt voor grote schade aan natuur en leefomgeving. Voor haar audiowerk, Silent Song I en II verzamelde ze verhalen en herinneringen van mensen, zoals die vroeger mondeling werden doorgeven. Het tweede lied is tot stand gekomen met de Molukse gemeenschap in Hoorn, ooit een belangrijke VOC-stad, en legt de link tussen koloniale uitbuiting, de gevolgen daarvan en de huidige exploitatie door de wereldmarkt.
Ipeh Nur – Wale
Voor Wale reisde Ipeh Nur met fotograaf Ruth Bensink-Maassen naar de Minahasa, het geboorteland van Bensinks grootmoeder. Ze onderzochten oorspronkelijke tradities, ervaarden voorouderlijke rituelen en bekeken voorwerpen die nu in museumcollecties worden bewaard, maar hun oorsprong hebben in de Minahasa.
Nur bouwde een wale (huis) in de vorm van een waruga (stenen graf). In deze installatie krijgen op symbolische wijze hun verhalen, geschiedenissen, herinneringen en ervaringen een plek. Het werk stelt vragen over eigenaarschap van erfgoed en over wat ‘thuis’ betekent als je land van herkomst ver weg is.
Maryanto
Maryanto toont vijf grote houtskooltekeningen onder de titel Not An Empty Land (2026). Hij richt zich op de rampzalige ontbossing in Merauke, in West-Papoea, waar grootschalige landbouwprojecten bossen en leefgebieden van de Inheemse bevolking bedreigen. Die ontbossing kent zijn oorsprong in een koloniaal project dat Nederland in de jaren 1950 opzette om het gebied voor te bereiden op grootschalige, mechanische rijstteelt, zonder rekening te houden met oorspronkelijke bewoners en te doen alsof het land leeg was voor ontginning. Maryanto’s landschappen zijn donker en gelaagd. Ze maken duidelijk dat dit gebied allesbehalve “leeg” is of was: het is voorouderlijk land dat de leefwijze en culturele identiteit bepaalt van de door staatwege gemarginaliseerde en onderdrukte Inheemse bewoners. Het werk bekritiseert het idee dat land en daarmee mensen zomaar beschikbaar zijn voor exploitatie.
Dicky Taknadare
Met Para Para brengt Taknadare zes Papoeafamilies uit de Nederlandse diaspora samen. Een Para-para is van oorsprong een ontmoetingsplek. Het werk ontstond via gesprekken, het delen van persoonlijke objecten en het zorgdragen voor elkaar. De sculpturen dragen de verhalen van de families in zich. Taknadare onderzoekt hoe gemeenschapszin kan groeien in een samenleving die sterk gericht is op het individu, en wat het betekent om Papoea te zijn in Nederland.
Jennifer Tee
Het werk Ancestral Structures, Inner Realm (2026) bestaat uit een ronde tentvorm met acht textielpanelen. De motieven zijn gebaseerd op traditionele doeken uit Lampung (Zuid-Sumatra), waarin vaak schepen en menselijke figuren te zien zijn. Die motieven verwijzen naar migratie en handel over zee. Tee verbindt deze textiele tradities met haar eigen achtergrond en laat zien hoe motieven en verhalen zich door tijden en landen verplaatsen. Het werk neemt een tussenruimte in om stil te staan bij afkomst, verbondenheid en het doorwerken van patronen. Gedurende de tentoonstelling worden bezoekers uitgenodigd om aan de hand van professionele, schriftelijke instructies een aanzet tot een familieopstelling te doen.
Ancestral Structures, Inner Realm (2026) is door Museum Arnhem aangekocht, naar aanleiding van deze tentoonstelling.
Fitri DK
In Cerita Tanah Air (Verhalen van het Thuisland) (2026) presenteert Fitri DK zeven levensgrote vrouwenfiguren uit linosnede, geworteld in hun ecofeministische strijd tegen extractivisme. De werken verbeelden concrete verzetsbewegingen van inheemse en lokale vrouwen in onder meer Lamandau (Kalimantan), Mollo (West-Timor), Wadas, Sukoharjo, het Kendeng-gebergte (Midden-Java), en Papoea. Via vreedzame strategieën en middelen, zoals herbeplanting, weven, guerilla gardening, de inzet van traditionele instrumenten, en liederen organiseren en articuleren zij geweldloos verzet tegen ontbossing, mijnbouw, en vervuiling. Tegen een batik-bos vol bedreigde fauna en flora benadrukt Fitri DK vrouwensolidariteit en de relatie tussen mensenrechten, landrechten en ecologisch behoud.
Geraldy Laimera
Deze jonge, Molukse filmmaker toont de première van zijn de kortfilm Arika Nusa (2026), speciaal gemaakt voor Bakudengar, over de urgentie van natuurbehoud in het licht van het leven en de cultuur op de Molukken. ‘Arika’ staat in de Molukse taal voor iemand die snel, alert en moedig is. ‘Nusa’ betekent land of vaderland. Arika Nusa staat dan ook voor snelheid van geest, behendigheid en moed bij het beschermen van het eigen Molukse land.
Als beginnend filmmaker en scenarioschrijver heeft Laimera al enkele films op zijn naam staan, geselecteerd voor de officiële selectie van verschillende filmfestivals in Indonesië en Nederland. Hij richtte tevens zijn eigen productiehuis Welora Pictures op. In 2025 bracht hij de kortfilm Bisikan Sunyi (Silent Whisper/Stille Fluistering) uit over de grootschalige ontbossing op het Molukse eiland Seram.
In Focus Filmtheater Arnhem
Hans van Houwelingen / Iswanto Hartono / Mirwan Andan
History – Memory – Commemoration is een langlopend samenwerkingsproject van kunstenaar Iswanto Hartono en onderzoeker Mirwan Andan, beide van het Indonesische collectief Ruangrupa, en de Nederlandse kunstenaar Hans van Houwelingen. Samen produceren zij acht films, elk opgenomen op specifieke locaties in Indonesië en Nederland, die betrekking hebben op een gedeelde koloniale geschiedenis: Java, Atjeh, Sulawesi, Kalimantan, Nederland, Nias, Molukken en Papoea. De filmserie geeft een beeld van hoe geschiedenis wordt herinnerd, beleefd en doorgegeven aan volgende generaties en toont de grote verscheidenheid aan betekenissen en dynamieken in de Indonesisch-Nederlandse verhouding.
In het kader van Bakudengar vindt een voorvertoning plaats van het derde filmdeel History – Memory – Commemoration / Sulawesi (2026), dat binnenkort in première gaat bij de De Balie in Amsterdam. Deze film, opgenomen in Sulawesi, toont hoe de impact van het geweld van kapitein Raymond Westerling en zijn Speciale Troepen tijdens de onafhankelijkheidsoorlog van 1946/47 nog altijd doorwerkt in het heden. Maar ook hoe eeuwenoude lokale culturen ondanks krachtige externe invloeden de tijd doorstaan en hun authenticiteit behouden.
IKN (2026) is speciaal gemaakt voor Bakudengar als prelude op het volgende, nog in productie zijnde filmdeel History – Memory – Commemoration / Kalimantan (2026). Deze korte film gaat over Ibu Kota Nusantara (IKN), de in aanbouw zijnde nieuwe hoofdstad van Indonesië op Oost-Kalimantan. Myrna A. Safitri, waarnemend hoofd voor milieu en natuurlijke hulpbronnen van de Nusantara Capital Authority, ontvouwt haar plannen voor deze stad die uit het niets binnen enkele jaren miljoenen inwoners, inclusief de Indonesische presidentiële elite, moet huisvesten. De film toont hoe deze controversiële toekomst zich verhoudt tot het culturele erfgoed en koloniale erfenissen die de hedendaagse realiteit van de oorspronkelijke bevolking van dit grondgebied bepalen.
Na de filmvertoningen is er een nabespreking met de filmmakers en een gast. De film heeft Engelse ondertiteling en het gesprek wordt in het Engels gevoerd.
Publieksprogramma
De tentoonstelling wordt vergezeld van een uitgebreid publieksprogramma vol lezingen, dans, muziek, eten en workshops. Meer informatie daarover wordt op de site van Museum Arnhem bekend gemaakt.
Over Ontgrenzen
De tentoonstelling maakt deel uit van het achtjarige project Ontgrenzen. Hierbij wordt er gewerkt met verschillende groepen waardoor er nieuwe vormen van presenteren en representatie ontstaan. Museum Arnhem werkt voor Ontgrenzen samen met het Valkhof Museum in Nijmegen. Elk jaar wordt op deze wijze door een van beide musea een tentoonstelling gerealiseerd. Bakudengar is de derde tentoonstelling binnen dit project voor Museum Arnhem. Het project Ontgrenzen is door het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap gehonoreerd in het kader van de culturele basisinfrastructuur.
