Aansluitend aan haar stage als conservator in opleiding, sprak Mara Smelt met Vrienden over de nu afgesloten tentoonstelling Het Fantastische Landschap. Tijdens haar stageperiode van een jaar werkte Mara mee als curator van deze tentoonstelling, die in samenwerking met The Hepworth Wakefield werd georganiseerd – oorspronkelijk onder de titel Forbidden Territories. Die tentoonstelling werd aangevuld met werk uit de eigen collectie van Museum Arnhem.
“Deze tentoonstelling werpt een nieuwe blik op honder jaar surrealisme”, aldus Mara, “waarbij het landschap centraal staat in plaats van het menselijk lichaam. Het landschap wordt gebruikt als thema om een boodschap duidelijk te maken. Kunstenaars, waaronder veel vrouwen en niet-westerse kunstenaars, creëren droomachtige werelden om maatschappelijke onrust en relaties met de natuur te verkennen. En daarmee sluit Het Fantastische Landschap goed aan op de thematiek van Museum Arnhem.”
Het surrealisme begon in 1924, met de publicatie van het Manifeste du surréalisme van André Breton. Hij definieert daarin het surrealisme als ‘een zuiver psychisch automatisme, bedoeld om het werkelijke denkproces (buiten rede, moraal of esthetiek) uit te drukken. Het streeft naar de vereniging van droom en werkelijkheid in een absolute realiteit, oftewel een ‘surrealiteit’, door middel van irrationele beelden en technieken zoals automatische teksten’. Met zijn term écriture auomatiquedoelde hij op het schrijven zonder na te denken.
Het surrealisme ging dus voorbij de realiteit, op zoek naar het onderbewuste. Er was dan ook grote bewondering voor het werk van Sigmund Freud, die immers zei dat de mens geen rationeel wezen is. En dat het onderbewuste al begint in de baarmoeder. Mara: “De bedoeling was om het onderbewuste te bevrijden. Dat zou leiden tot het bevrijden van de kunst én een revolutie in de samenleving.”
Voor deze bevrijding werden vernieuwende technieken gebruikt, zoals:
- Automatisch schrijven en tekenen;
- Toeval;
- Collages en assemblages;
- Samenwerken;
- Droomverbeelding.
Om hiervoor in de juiste geestestoestand te komen, experimenteerden de kunstenaars met sceances, hypnose en slaaptekort – wat ervaar je als je drie dagen niet hebt geslapen?
André Breton, Marcel Duchamp en anderen bedachten in 1925 het cadavre exquis een surrealistische teken- en schrijftechniek. De samenwerkende kunstenaars voegen opeenvolgende beelden of woorden toe aan een gezamenlijk werk, waarbij ze alleen het einde van de vorige bijdrage zien en dat leidt tot onbewuste, verrassende creaties.
Mara: “Zo gebruikten ze het landschap als metafoor of middel om uitdrukking te geven aan maatschappelijke concepten en ontwikkelingen”. Want de surrealisten waren maatschappelijk zeer betrokken: ze waren tegen het fascisme, tegen het kolonialisme en tegen burgerlijkheid.
